Filozofia i umysłowość baroku
klp.pl Lektury Analizy i interpretacje Motywy literackie Epoki

Wiadomości wstępne

Barokowe przemiany myśli filozoficznej objęły wszystkie kraje Europy, jednak w każdym regionie epoka ta przebiegała nieco inaczej. Barokowa wizja rzeczywistości była w zasadzie jednolita – zależnie od rozważanych przez filozofów problemów. Każdy z myślicieli proponował system zwarty i całościowy. Do głównych przedstawicieli myśli barokowej należeli: Hobbes, Malebranche, Spinoza, Leibniz. W epoce głoszone były jednak rozmaite koncepcje... więcej



Kartezjusz (René Descartes)

Kartezjusz urodził się w 1596 r. w La Haye-en-Touraine (dzisiejsza nazwa: Descartes) we Francji. Był katolikiem, ale większość życia spędził w protestanckiej Holandii, a później w Szwecji. Wywodził się z bogatej szlachty. Studiował prawo i medycynę. Po pobycie w armii interesował się już tylko nauką, głównie matematyką i fizyką. Nigdy nie wykładał na uniwersytecie, ale w Szwecji pomagał królowej założyć Szwedzką Akademię Nauk.... więcej



Blaise Pascal

Blaise Pascal urodził się w 1623 r. w Auvergne we Francji. Interesowały go głównie fizyka i geometria. W 1654 r. nawrócił się i związał ze środowiskiem ascetów z klasztoru Port-Royal (inaczej janseniści, uznający interpretację pism Augustyna bliską odczytaniom kalwińskim). Pascal napisał Prowincjałki, w których ostro krytykuje idee jezuickie, dotyczące ukierunkowania intencji. Według Pascala wolna wola człowieka nie może polegać... więcej



Nicolas Melebranche

Nicolas Malebranche urodził się w Paryżu w 1638 r. Był zakonnikiem. Przez całe życie tworzył pisma teologiczno-filozoficzne. Zmarł w 1715 r. W swej filozofii Malebranche rozwijał idee Kartezjańskie, a skupił się na przyczynie zjawisk i woli człowieka. Filozof zauważył, że wola nie jest w stanie oddziałać na materię w takim stopniu, jak to twierdził Kartezjusz. Wola człowieka nie jest np. przyczyną ruchu ręki. Ruch ręki wynika z działania... więcej



Baruch Spinoza

Baruch Spinoza urodził się w 1632 r. w hiszpańskojęzycznej rodzinie żydowskiej w Amsterdamie. W 1656 r. odrzucił nauki ortodoksyjne i wyłączono go z Synagogi. Pracował w Amsterdamie, Lejdzie i Hadze jako szlifierz soczewek okularowych i teleskopowych. Odmawiał przyjęcia etatu na uczelni. Spinoza korespondował z wieloma znakomitymi uczonymi XVII w. Żył samotnie do roku 1677, w którym zmarł na gruźlicę. Wydał: Zasady filozofii Kartezjusza... więcej



Thomas Hobbes

Thomas Hobbes urodził się w 1588 r. Studiował w Oksfordzie, po czym zatrudniła go rodzina Canedishów jako wychowawcę. Najsłynniejsze swoje dzieło z zakresu filozofii polityki, zatytułowane Lewiatan, napisał w Paryżu. Jest autorem dwóch tomów na temat filozofii przyrody, przekładu całości dzieł Homera oraz Tukidydesa. Zmarł w 1679 r. Poglądy Hobbesa wpisują się w tradycję angielskiego empiryzmu. Według filozofa istnieją... więcej



John Locke

John Locke urodził się w 1632 r. Locke był lekarzem lorda Shaftesbury. Tak jak Hobbes, ukończył Oksford. Jego poglądy filozoficzne znaczenie różniły się od poprzednika. Locke uważał, że w stanie natury, czyli przed powstaniem państwa, ludzie odczuwają prawa naturalne, to jest wolność i równość każdego. Naturalnym uczuciem jest niechęć do godzenia w czyjeś sprawy, zdrowie, życie, czyjąś wolność. Człowiek ma także od początku... więcej



Gottfried Wilhelm Leibniz

Gottfried Wilhelm Leibniz (Leibnitz) urodził się w 1646 r. w Lipsku jako syn profesora filozofii na uniwersytecie. Znał pisma scholastyczne jak wszyscy wykształceni wówczas ludzie, jednak był im bardziej życzliwy niż pozostała część filozofów europejskich tego okresu. Studiował matematykę i prawo. Dzięki służbie dyplomatycznej podróżował i miał kontakt z współczesnymi mu uczonymi. Niezależnie od niepublikowanych jeszcze pism Newtona... więcej



Giordano Bruno

Giordano Bruno urodził się w 1548 r. Był włoskim dominikaninem, wędrownym uczonym. Był drugim, po Galileuszu, słynnym interpretatorem idei Kopernika, że Ziemia krąży wokół Słońca. Poglądy Bruna tępiono – były to czasy inkwizycji. Filozof został spalony na stosie w 1600 r. w Rzymie. Bruno czerpał w swym myśleniu z tradycji neoplatońskiej. Świat posiada według niego duszę, która ożywia przyrodę, inicjuje różne zjawiska i... więcej



Galileusz

Galileusz (właśc. Galileo Galilei) żył w latach 1564–1642. Długoletni profesor uniwersytetu w Padwie i nadworny matematyk w rodzie Medyceuszy. Galileusz zasłynął przede wszystkim z wynalazków, choć zajmował się genialnie także matematyką i fizyką. Zbudował pierwszy teleskop, potwierdzający heliocentryczną teorię Kopernika. Dzięki eksperymentom obalił niektóre założenia Arystotelesa, które były wówczas w programie... więcej



Inne dziedziny nauki

Mówi się często o Baroku jako o „stuleciu erudycji”. W połowie XVII wieku ukazał się atlas Geografia universalis. Ruszyły też w tym czasie badania historyczne (choć nie nazywano jeszcze historii nauką) – we Włoszech działał Lodovico Muratori. We Francji Jean Mabillon dał podwaliny naukowej dyplomatyki. Na szeroką skalę zaczęto tworzyć krytyczne opracowania żywotów świętych (bollandyści), zakładano różnorodne... więcej



Mistycyzm

Mistycyzm jest terminem bardzo niejasnym i wieloznacznym. Słowo to wywodzi się od greckiego mystikos, co oznacza „tajemny”. Najczęściej przyjmuje się, że jest to emocjonalne, ponadzmysłowe doświadczenie uniesienia religijnego. Korzenie mistycyzmu sięgają tradycji dalekiego Wschodu, hinduizmu, kabały i gnozy. W filozofii greckiej pojawiło się to pojęcie w V w. p.n.e. za sprawą pitagorejczyków. Głównym założeniem... więcej



Jansenizm

Mianem jansenizmu określa się kontrreformacyjny ruch teologiczny, uznany przez papieża Innocentego X za herezję w 1655 roku. Ponadto uważa się go także za pokłosie ustaleń soboru trydenckiego (1545-1563). Głównym założeniem jansenizmu było przekonanie, zaczerpnięte z myśli św. Augustyna, o ludzkiej przyrodzonej deprawacji, grzechu pierworodnym, konieczności boskiej łaski oraz predestynacji. Swoją nazwę ruch ten zawdzięcza... więcej



Kontrreformacja i mistycyzm, czyli nurty religijne baroku

W przeciwieństwie do epoki renesansu, a której Bóg był hojnym i wszechobecnym dawcą niezmierzonych dóbr, „którym nie masz miary”, reżyserem ludzkich wyborów niewystępującym przeciw człowiekowi, w baroku Stwórca okazał się niewidzialny. Poza tym według ówczesnych myślicieli nie pomagał człowiekowi w walce z przeciwnościami losu oraz czyhającym na niego Szatanem, lecz organizował ład społeczny w myśl hasła:
„Bóg...
więcej